Το Εκείνο

Ανάμεσα στις θεμελιώδεις έννοιες της ψυχανάλυσης, λίγες υπήρξαν τόσο καθοριστικές όσο το Εκείνο (Id). Ο Sigmund Freud χρησιμοποίησε τον όρο αυτό για να περιγράψει το αρχαιότερο και πιο πρωτογενές τμήμα του ψυχισμού. Το Εκείνο αποτελεί την πηγή των ενστίκτων, των επιθυμιών και των ενορμήσεων που συνοδεύουν τον άνθρωπο από τη γέννησή του. Δεν γνωρίζει λογική, ηθική ή πραγματικότητα· επιδιώκει μόνο την άμεση ικανοποίηση των αναγκών του.

Σύμφωνα με τη θεωρία του Freud, ο άνθρωπος δεν γεννιέται με μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα. Στην αρχή της ζωής κυριαρχεί σχεδόν αποκλειστικά το Εκείνο. Η πείνα, η δίψα, η ανάγκη για ανακούφιση, η αναζήτηση ευχαρίστησης και η αποφυγή της δυσφορίας εκφράζονται χωρίς αναστολή ή σκέψη. Το βρέφος δεν μπορεί ακόμη να περιμένει, να αναβάλει ή να κατανοήσει τους περιορισμούς της πραγματικότητας. Ο ψυχισμός λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της ηδονής, επιδιώκοντας την άμεση εκφόρτιση κάθε έντασης.

Το Εκείνο είναι εξ ολοκλήρου ασυνείδητο. Οι λειτουργίες του δεν γίνονται άμεσα αντιληπτές από τον άνθρωπο, παρότι επηρεάζουν διαρκώς τη συμπεριφορά, τις επιθυμίες, τις φαντασιώσεις και τα όνειρά του. Μέσα του συνυπάρχουν τόσο οι ενορμήσεις που υπηρετούν τη ζωή, τη δημιουργία και τη σύνδεση, όσο και εκείνες που σχετίζονται με την επιθετικότητα, την καταστροφή και τη διάλυση. Η ψυχική ζωή οργανώνεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τη διαχείριση αυτών των αντιτιθέμενων δυνάμεων.

Καθώς το παιδί αναπτύσσεται, έρχεται αντιμέτωπο με έναν κόσμο που δεν μπορεί να ικανοποιεί κάθε επιθυμία του. Μέσα από αυτή τη συνάντηση με την πραγματικότητα διαμορφώνεται σταδιακά το Εγώ, το οποίο αναλαμβάνει να μεσολαβήσει ανάμεσα στις απαιτήσεις του Εκείνου, στους περιορισμούς της εξωτερικής πραγματικότητας και, αργότερα, στις ηθικές απαιτήσεις του Υπερεγώ. Η ψυχική ωρίμανση δεν σημαίνει ότι το Εκείνο εξαφανίζεται, αλλά ότι οι ενορμήσεις του μπορούν να αναγνωρίζονται, να τροποποιούνται και να εκφράζονται με τρόπους συμβατούς με την πραγματικότητα.

Η ψυχανάλυση δεν αντιμετωπίζει το Εκείνο ως κάτι αρνητικό ή επικίνδυνο. Αντίθετα, αποτελεί την πρωταρχική πηγή της ζωτικότητας, της δημιουργικότητας, της σεξουαλικότητας, της επιθυμίας και της ανθρώπινης ενέργειας. Χωρίς τις ενορμήσεις του Εκείνου δεν θα υπήρχε κίνητρο για ανάπτυξη, δημιουργία, αναζήτηση σχέσεων ή επιδίωξη στόχων. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν οι ενορμήσεις αυτές είτε παραμένουν ανεπεξέργαστες είτε καταπιέζονται υπερβολικά.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συγκρούσεις ανάμεσα στις απαιτήσεις του Εκείνου και στις δυνατότητες του Εγώ γίνονται ιδιαίτερα έντονες. Τότε μπορεί να εμφανιστούν άγχος, συμπτώματα, παρορμητικές συμπεριφορές ή επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις στις σχέσεις. Τα φαινόμενα αυτά δεν αποτελούν απλώς προβλήματα συμπεριφοράς, αλλά εκφράσεις βαθύτερων ασυνείδητων συγκρούσεων που ζητούν ψυχική επεξεργασία.

Η ψυχαναλυτική θεραπεία δεν επιδιώκει να καταστείλει το Εκείνο. Στόχος της είναι να κατανοήσει τις ασυνείδητες επιθυμίες και τις συγκρούσεις που αυτό εκφράζει, ώστε ο άνθρωπος να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία απέναντί τους. Όσο περισσότερο το Εγώ μπορεί να αναγνωρίζει και να επεξεργάζεται τις ενορμήσεις του Εκείνου, τόσο λιγότερο αυτές χρειάζεται να εκδηλώνονται μέσα από συμπτώματα ή ασυνείδητες επαναλήψεις.

Τελικά, το Εκείνο υπενθυμίζει ότι κάτω από τη συνειδητή σκέψη υπάρχει ένας πολύ βαθύτερος ψυχικός κόσμος. Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν καθορίζεται μόνο από τη λογική και τις συνειδητές αποφάσεις, αλλά και από ασυνείδητες επιθυμίες που συχνά παραμένουν αθέατες. Η ψυχανάλυση δεν επιδιώκει να εξαλείψει αυτόν τον κόσμο, αλλά να τον κατανοήσει, ώστε η ενέργεια που περιέχει να μπορεί να υπηρετήσει μια πιο ώριμη, δημιουργική και ελεύθερη ζωή.