Πώς σκέφτεται ένας ψυχαναλυτής;

Οι περισσότεροι άνθρωποι φαντάζονται ότι ο ψυχαναλυτής απλώς ακούει προσεκτικά όσα λέει ο θεραπευόμενος. Άλλοι πιστεύουν ότι αναλύει διαρκώς τα όνειρα, αναζητά συμβολισμούς ή αποδίδει κάθε δυσκολία στις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας.

Αν και όλα αυτά μπορεί να έχουν τη θέση τους στην ψυχαναλυτική εργασία, δεν αποτυπώνουν την ουσία της ψυχαναλυτικής σκέψης.

Η ψυχανάλυση είναι πρωτίστως ένας ιδιαίτερος τρόπος κατανόησης του ανθρώπινου ψυχισμού. Πρόκειται για μια μέθοδο παρατήρησης της ψυχικής ζωής που επιδιώκει να φωτίσει τις, συχνά αόρατες, διεργασίες οι οποίες διαμορφώνουν τα συναισθήματα, τις σχέσεις, τις σκέψεις και τη συμπεριφορά. Ο ψυχαναλυτής δεν ενδιαφέρεται μόνο για το τι συμβαίνει, αλλά κυρίως για το γιατί συμβαίνει και για το πώς ο άνθρωπος οδηγήθηκε στη σημερινή του ψυχική πραγματικότητα.

Πέρα από τις λέξεις

Ο ψυχαναλυτής ασφαλώς ακούει όσα λέγονται. Οι λέξεις, όμως, αποτελούν μόνο μία από τις πολλές πηγές πληροφορίας.

Εξίσου σημαντικά είναι ο τόνος της φωνής, οι παύσεις, οι επαναλήψεις, οι αντιφάσεις, οι απότομες μεταβολές του συναισθήματος, οι σιωπές, αλλά και τα θέματα που αποφεύγονται συστηματικά.

Πολλές φορές εκείνο που δεν μπορεί ακόμη να ειπωθεί αποκαλύπτει περισσότερα από όσα εκφράζονται συνειδητά.

Από ψυχαναλυτική σκοπιά, η επικοινωνία υπερβαίνει κατά πολύ τη γλώσσα. Το ίδιο το συναισθηματικό κλίμα της συνεδρίας αποτελεί πολύτιμη πηγή κατανόησης.

Κάθε σύμπτωμα έχει ψυχικό νόημα

Μία από τις βασικές παραδοχές της ψυχαναλυτικής σκέψης είναι ότι τα ψυχολογικά συμπτώματα σπάνια εμφανίζονται τυχαία.

Το άγχος, η κατάθλιψη, οι ψυχαναγκασμοί, οι δυσκολίες στις σχέσεις, η συναισθηματική απόσυρση ή οι επαναλαμβανόμενες αποτυχίες μπορεί να μοιάζουν παράλογες ή αυτοκαταστροφικές. Ωστόσο, πολύ συχνά αποτελούν προσπάθειες του ψυχισμού να διαχειριστεί εσωτερικές συγκρούσεις, τραυματικές εμπειρίες, αφόρητα συναισθήματα ή ασυνείδητους φόβους.

Αντί λοιπόν να αναρωτηθεί πρώτα «πώς θα εξαφανιστεί το σύμπτωμα;», ο ψυχαναλυτής διερωτάται:

«Ποια ψυχική λειτουργία επιτελεί αυτό το σύμπτωμα;»

Μόνο όταν γίνει κατανοητός ο λόγος ύπαρξής του μπορεί να υπάρξει ουσιαστική και σταθερή αλλαγή.

Αναζητώντας την οργάνωση της προσωπικότητας

Η ψυχαναλυτική σκέψη δεν περιορίζεται στις διαγνωστικές κατηγορίες.

Ο ψυχαναλυτής δεν ενδιαφέρεται μόνο για το αν κάποιος παρουσιάζει κατάθλιψη, ιδεοψυχαναγκαστική συμπτωματολογία ή χαρακτηριστικά οριακής προσωπικότητας. Προσπαθεί να κατανοήσει τον συνολικό τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η προσωπικότητα του ανθρώπου.

Πώς ρυθμίζει τα συναισθήματά του;

Πώς βιώνει την εγγύτητα και την εξάρτηση;

Πώς αντιμετωπίζει την απώλεια, την ενοχή, την επιθετικότητα ή την απόρριψη;

Ποιες ασυνείδητες προσδοκίες μεταφέρει στις σχέσεις του;

Τα ερωτήματα αυτά αποκαλύπτουν σταδιακά την εσωτερική αρχιτεκτονική του ψυχικού κόσμου.

Οι πρώτες σχέσεις εξακολουθούν να ζουν μέσα μας

Η ψυχανάλυση θεωρεί ότι οι πρώιμες σχέσεις με τους σημαντικούς ανθρώπους της ζωής μας αφήνουν βαθιά και διαρκή ίχνη.

Οι εμπειρίες αυτές εσωτερικεύονται και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τις ανθρώπινες σχέσεις.

Οι εσωτερικές αυτές αναπαραστάσεις δεν παραμένουν στο παρελθόν. Συνεχίζουν να επηρεάζουν την ενήλικη ζωή, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.

Γι' αυτό ο ψυχαναλυτής ενδιαφέρεται όχι μόνο για τα σημερινά προβλήματα, αλλά και για την αναπτυξιακή τους διαδρομή.

Η θεραπευτική σχέση αποτελεί μέρος της διερεύνησης

Σε αντίθεση με πολλές άλλες θεραπευτικές προσεγγίσεις, η ψυχανάλυση αντιμετωπίζει τη σχέση μεταξύ θεραπευόμενου και ψυχαναλυτή ως μία από τις σημαντικότερες πηγές κλινικής πληροφόρησης.

Μέσα στη θεραπεία συχνά αναπαράγονται τα ίδια μοτίβα που δυσκολεύουν τον άνθρωπο και στις υπόλοιπες σχέσεις του.

Ο θεραπευόμενος μπορεί να περιμένει ασυνείδητα ότι θα απορριφθεί, να εξιδανικεύει τον θεραπευτή, να φοβάται την εξάρτηση, να γίνεται υπερβολικά συμμορφωτικός ή να βιώνει έντονο θυμό και απογοήτευση.

Οι αντιδράσεις αυτές δεν θεωρούνται εμπόδια στη θεραπεία. Αντίθετα, αποτελούν πολύτιμες ευκαιρίες να παρατηρηθούν οι εσωτερικές σχέσεις του ατόμου τη στιγμή που εκδηλώνονται.

Το θεραπευτικό δωμάτιο μετατρέπεται έτσι σε έναν ζωντανό χώρο όπου ο ψυχικός κόσμος γίνεται ορατός.

Ο ψυχαναλυτής παρατηρεί και τον δικό του εσωτερικό κόσμο

Η ψυχαναλυτική εργασία απαιτεί από τον θεραπευτή να παρακολουθεί προσεκτικά και τις δικές του συναισθηματικές αντιδράσεις.

Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι εσωτερικές του εμπειρίες κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μπορεί να αποτελούν πολύτιμες πληροφορίες για πτυχές του ψυχικού κόσμου του θεραπευόμενου που δεν έχουν ακόμη συνειδητοποιηθεί.

Οι αντιδράσεις αυτές δεν γίνονται ποτέ αποδεκτές άκριτα. Εξετάζονται, επεξεργάζονται και εντάσσονται στη συνολική κατανόηση της θεραπευτικής διαδικασίας.

Όταν χρησιμοποιούνται με επιστημονική πειθαρχία, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της ψυχαναλυτικής εργασίας.

Η ανοχή στην αβεβαιότητα

Η σύγχρονη κοινωνία αναζητά άμεσες απαντήσεις και γρήγορες λύσεις.

Η ψυχαναλυτική σκέψη ακολουθεί διαφορετικό δρόμο.

Ο ψυχαναλυτής δεν αισθάνεται την ανάγκη να δώσει πρόωρες ερμηνείες ή εύκολες εξηγήσεις. Αναγνωρίζει ότι η ανθρώπινη ψυχική πραγματικότητα είναι σύνθετη και ότι η ουσιαστική κατανόηση απαιτεί χρόνο.

Η ικανότητα να παραμένει κανείς σε δημιουργική αβεβαιότητα δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά επιστημονικής ωριμότητας.

Βλέποντας ολόκληρο τον άνθρωπο

Τελικά, ο ψυχαναλυτής δεν ενδιαφέρεται μόνο για τα συμπτώματα, ούτε μόνο για τη διάγνωση.

Ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο στο σύνολό του.

Πίσω από κάθε σύγκρουση υπάρχει μια προσωπική ιστορία.

Πίσω από κάθε άμυνα υπάρχει μια προσπάθεια προστασίας του ψυχισμού.

Πίσω από κάθε επαναλαμβανόμενο μοτίβο υπάρχει μια ασυνείδητη προσπάθεια επίλυσης εμπειριών που κάποτε έμειναν άλυτες.

Στόχος της ψυχαναλυτικής σκέψης δεν είναι να κρίνει, ούτε να προσφέρει απλοϊκές εξηγήσεις. Στόχος της είναι να κατανοήσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας με βάθος, υπομονή και σεβασμό απέναντι στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπου.

Συμπέρασμα

Το να σκέφτεται κανείς ψυχαναλυτικά σημαίνει να προσεγγίζει τον ανθρώπινο ψυχισμό με περιέργεια αντί για βεβαιότητα, με παρατήρηση αντί για βιαστικά συμπεράσματα και με σεβασμό απέναντι στις ασυνείδητες διεργασίες που οργανώνουν την ανθρώπινη ζωή.

Ο ψυχαναλυτής ακούει όχι μόνο τις λέξεις, αλλά και τις σιωπές· όχι μόνο τα συμπτώματα, αλλά και το νόημά τους· όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτό εξακολουθεί να ζει μέσα στο παρόν.

Υπό αυτή την έννοια, η ψυχανάλυση δεν αποτελεί απλώς μία θεραπευτική μέθοδο. Αποτελεί έναν ιδιαίτερα εξελιγμένο τρόπο κατανόησης του ανθρώπινου νου, ο οποίος επιδιώκει όχι μόνο να ανακουφίσει την ψυχική οδύνη, αλλά και να φωτίσει τον εσωτερικό κόσμο από τον οποίο αυτή αναδύεται.