Οι Ναρκισσιστικές Διαταραχές

Λίγες έννοιες έχουν παρερμηνευθεί τόσο συχνά όσο ο ναρκισσισμός. Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιείται για να περιγράψει ανθρώπους που φαίνονται εγωκεντρικοί, αλαζόνες ή υπερβολικά απορροφημένοι από τον εαυτό τους. Από ψυχαναλυτική σκοπιά, όμως, ο ναρκισσισμός δεν αφορά απλώς την υπερβολική αυτοεκτίμηση. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος οργανώνει την αίσθηση της προσωπικής του αξίας, προστατεύει τον εαυτό του από την ψυχική οδύνη και διατηρεί μια σταθερή αίσθηση ταυτότητας.

Ο υγιής ναρκισσισμός αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της φυσιολογικής ανάπτυξης. Χάρη σε αυτόν, ο άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται ότι έχει αξία, να εμπιστεύεται τις δυνατότητές του, να αντέχει τις απογοητεύσεις και να επιδιώκει τους στόχους του χωρίς να εξαρτάται ολοκληρωτικά από την αποδοχή ή τον θαυμασμό των άλλων. Η αυτοεκτίμηση δεν είναι ένδειξη παθολογίας· αποτελεί βασικό στοιχείο μιας ώριμης προσωπικότητας.

Οι ναρκισσιστικές διαταραχές εμφανίζονται όταν αυτή η ισορροπία διαταράσσεται. Πίσω από μια εικόνα δύναμης, αυτοπεποίθησης ή υπεροχής συχνά κρύβεται ένας ιδιαίτερα εύθραυστος εσωτερικός κόσμος. Η προσωπική αξία εξαρτάται υπερβολικά από την αναγνώριση, την επιτυχία, τον θαυμασμό ή την αίσθηση ελέγχου. Η κριτική, η απόρριψη ή ακόμη και μια μικρή απογοήτευση μπορεί να βιωθούν ως σοβαρό πλήγμα για την αίσθηση του εαυτού.

Ένα από τα χαρακτηριστικά της ναρκισσιστικής παθολογίας είναι η δυσκολία να διατηρηθεί μια σταθερή και ρεαλιστική εικόνα τόσο του εαυτού όσο και των άλλων. Ο άνθρωπος μπορεί να περνά από αισθήματα μεγαλείου σε αισθήματα βαθιάς απαξίωσης, να εξιδανικεύει ανθρώπους και σχέσεις και στη συνέχεια να απογοητεύεται έντονα όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του. Οι σχέσεις οργανώνονται περισσότερο γύρω από την ανάγκη επιβεβαίωσης παρά γύρω από την αμοιβαία κατανόηση και την πραγματική συναισθηματική εγγύτητα.

Σε αντίθεση με όσα συνήθως πιστεύονται, οι ναρκισσιστικές διαταραχές δεν εκδηλώνονται πάντοτε με εμφανή αλαζονεία ή μεγαλοπρέπεια. Ορισμένοι άνθρωποι αναζητούν διαρκώς τον θαυμασμό και την αναγνώριση, ενώ άλλοι ζουν κυρίως με αισθήματα ντροπής, ανεπάρκειας και υπερευαισθησίας απέναντι στην κριτική. Παρά τις διαφορετικές εκδηλώσεις, και οι δύο μορφές εκφράζουν την ίδια βαθύτερη δυσκολία: μια ασταθή αίσθηση προσωπικής αξίας που χρειάζεται συνεχώς εξωτερική επιβεβαίωση για να διατηρηθεί.

Η ψυχανάλυση προσεγγίζει αυτές τις δυσκολίες μέσα από την ιστορία της πρώιμης ανάπτυξης. Η εικόνα που σχηματίζει το παιδί για τον εαυτό του οικοδομείται σταδιακά μέσα από τις σχέσεις με τα σημαντικά πρόσωπα της ζωής του. Όταν αυτή η διαδικασία διακοπεί ή διαταραχθεί, ο άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει και στην ενήλικη ζωή να αναζητά στους άλλους εκείνη την αίσθηση αξίας που δεν κατόρθωσε να εδραιώσει εσωτερικά. Ο θαυμασμός, η επιτυχία ή οι ιδανικές σχέσεις προσφέρουν πρόσκαιρη ανακούφιση, χωρίς όμως να αντιμετωπίζουν την πραγματική πηγή της ανασφάλειας.

Η ψυχαναλυτική θεραπεία δεν αποσκοπεί απλώς στη μείωση των ναρκισσιστικών συμπεριφορών. Επιδιώκει να κατανοήσει το ψυχικό νόημα που αυτές εξυπηρετούν. Η μεγαλοπρέπεια, η τελειοθηρία, ο φθόνος, η απόσυρση ή η υπερευαισθησία στην κριτική αντιμετωπίζονται ως προσπάθειες προστασίας ενός ευάλωτου εσωτερικού εαυτού. Μέσα από τη θεραπευτική σχέση, ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να αποκτήσει μια πιο σταθερή, ρεαλιστική και ανθεκτική αίσθηση προσωπικής αξίας.

Η θεραπεία των ναρκισσιστικών διαταραχών απαιτεί χρόνο, συνέπεια και μια θεραπευτική σχέση που μπορεί να αντέξει έντονες συναισθηματικές μεταβολές χωρίς να διαρραγεί. Η αλλαγή δεν προκύπτει μέσα από συμβουλές ή αντιπαραθέσεις, αλλά μέσα από τη βαθμιαία κατανόηση των ασυνείδητων συγκρούσεων που οργανώνουν την εμπειρία του εαυτού και των σχέσεων.

Τελικά, οι ναρκισσιστικές διαταραχές δεν χαρακτηρίζονται από υπερβολική αγάπη προς τον εαυτό, αλλά από τη δυσκολία να βιώσει κανείς την προσωπική του αξία με σταθερό και ασφαλή τρόπο. Η ουσιαστική ψυχική ανάπτυξη αρχίζει όταν η αυτοεκτίμηση παύει να εξαρτάται κυρίως από τον θαυμασμό, την επιτυχία ή την επιβεβαίωση των άλλων και θεμελιώνεται σε μια πιο ολοκληρωμένη, ανθεκτική και αυθεντική εμπειρία του εαυτού.